فریادنامه

امروز، ساعت ۱۳:۵۰ تیم ملی در چهاردهمین دوره‌ی جام ملت‌های آسیا مقابل ازبکستان نخستین گام‌اش را برای پایان دادن به یک حسرت ۳۱ ساله برمی‌دارد. ایران از آخرین باری که جام‌ ملت‌ها سال ۱۹۷۶ در ایران برگزار شد، دیگر نتوانسته قهرمان این رقابت‌ها شود. برای بی‌بی‌سی مطلبی نوشتم که مروری‌ست بر هفت دوره‌ی اخیر که پس از انقلاب برگزار شد. چون سایت بی‌بی‌سی فیلتر است و مقاله هم کمی خلاصه شده، متن کامل را در اینجا هم گذاشته‌ام.

                                                             ***

چهاردهمين دوره رقابتهاي فوتبال جام ملتهاي آسيا، از روز شانزدهم تيرماه در حالي آغاز مي‌شود كه ایران 31 سال است جام  را بالای سر نبرده است. پس از یک دهه اقتدار و سه قهرمانی پیاپی در سالهای 1968، 1972 و 1976 که آخرین‌اش در تهران بود، تیم ملی پس از انقلاب اسلامی در سال 1978 دیگر هرگز طعم شیرین قهرمانی را نچشید.

اول انقلاب، فوتبال یکی از مظاهر منفی رژیم شاه قلمداد شد و ممنوع بود. موضع ضدفوتبال در کشور به قدری شدید شده بود که در بوشهر، جایی که تیم ملی خودش را برای جام‌ملت‌ها آماده می‌کرد، تظاهرات صورت گرفت و شعار «اردوی تیم ملی، خیانت است به ملت» فریاد زده شد. فوتبال رسماً «دلقک‌بازی انگلیسی و آمریکایی» خوانده شد. اما نه این دستورالعمل‌ها و نه جنگ باعث جدایی مردم از فوتبال نشد.  در سال‌های متشنج اول انقلاب میادین فوتبال زمینه‌ای شده بود برای اعتراض و درگیری و مسابقات گاهو بیگاه به تعطیلی کشیده می‌شد. جامعه‌ تب‌زده و خسته‌ ایران در کشاکش انقلاب و آشوب‌های پس از آن و همین‌طور جنگ، نمی‌دانست با فوتبال چگونه کناربیاید. اگر در دهه هفتاد میلادی ایران آقای فوتبال آسیا بود، در دهه هشتاد مشکلات زیادی گریبانگیرش شد و ضمن آنکه کشورهای همسایه عربی و کشورهای خاور دور روز به روز پیشرفت کردند و در تشکیلات فوتبال اسیا نفوذ یافتند. همه این‌ها باعث شد که ایران دیگر هرگز جام را بالای سر نبرد.

مروری بر تاریخچه مختصر دوره‌های جام ملت‌های آسیا پس از انقلاب ایران:

كويت که ميزبان‪ ۱۰تيم در مرحله اصلي مسابقات بود به دوره حكمراني ايران بر جام ملتها خاتمه داد. در مرحله اصلي تيم‌هاي سوريه، امارات، قطر، بنگلادش، كره شمالي، مالزي، كره جنوبي و چين به كويت (ميزبان) و ايران، مدافع عنوان قهرماني ملحق شدند. كويت تيم ايران را در نيمه نهايي ‪ ۲بر یک شكست داد و سپس در فينال به برتری‪ ۳ بر صفر مقابل كره جنوبي دست يافت. این اولین شکست تیم ملی ایران در جام ملت‌ها پس از 10 سال یود. ایران پس از پیروزی 3 بر صفر مقابل کره شمالی در دیدار رده‌بندی به مقام سوم قناعت کرد. اینکه ایران با 16 گل بهترین خط حمله این دوره را داشت و بهتاش فریبا با به ثمر رساندن هفت گل آقای گل شد، تنها مرهمی بود برای ایرانی‌ها.

درگیری کویت با فوتبال ایران کمی پیش ار انقلاب آغاز شده بود. وقتی ایران در پاییز 1977 در مرحله یک چهارم نهایی رقابت‌های جوانان آسیا، کویت را یک بر صفر شکست داد، اما این همسایه کوچک به رهبری شاهزاده فهد، برادر امیر کویت و رئیس فدراسیون آن کشور، اعتراض مبتنی بر مخدوش بودن سن برخی از بازیکنان ایران ارائه دادند و در اوج حیرت این اعتراض پذیرفته شد. نفوذ کویتی‌ها به قدری بود که زمان دیدار ایران و کویت تغییر یابد تا مردم کویت در زمان مناسب‌تری آن را از تلویزیون تماشا کنند. از همین زمان بود که عبارت «دلارهای نفتی عرب‌ها» ورد زبان ایرانی‌ها شد. چه یک حقیقت بود، چه بهانه‌ای برای سرپوش گذاشتن بر کاستی‌ها. پس از آن ایران حتی از حضور در دیدارهای مقدمانی جام جهانی 1982 اسپانیا که در کویت برگزار می‌شد، سرباز زد تا این کویتی‌ها باشند که به جام جهانی بروند.

عربستان در اولين حضورش در جام ملت‌هاي آسيا، روي سكوي قهرماني ايستاد و دوره‌ درخشش خود را در فوتبال قاره كهن آغاز كرد. ايران، سوريه، عربستان، امارات، كره جنوبي، هند، چين، قطر، سنگاپور میزبان و كويت، مدافع قهرمانی در مرحله گروهي حضور داشتند و عربستان، ايران، چين و كويت به نيمه نهايي راه يافتند. در این مرحله شاهرخ بیانی ایران را در برابر سعودی‌ها پیش انداخت، اما گل به خودی شاهین بیانی در دقیقه آخر کار را به پنالتی کشاند تا در نهایت شاگردان ناصر ابراهیمی در ضربات پنالتی ببازند و در حالیکه با بازیکنانی چون حمید درخشان، حمید علیدوستی، ناصر محمدخانی، عبادلعلی چنگیز و ... نسلی طلایی داست، یک شکست تلخ در تاریخ به ثبت برسد. در فينال عربستان چين را‪  ۲بر صفر مغلوب كرد.

‪ ۱۹۸۸، قطر: خانه تکانی
حدود یک سال قبل از این مسابقات، پرویز دهداری، سرمربی عمل‌گرا و بادیسیپلین تیم ملی 14 بازیکن صاحب‌نام را که به نشانه  اعتراض حاضر به پوشیدن پیراهن تیم ملی نشده بودند را اخراج کرد و با بازیکنانی جوان چون احمدرضا عابدزاده، فرشاد پیوس، کریم باوی و جواد زرینچه پا به مسابقات مقدماتی المپیک و جام ملت‌های آسیا که برای نخستین بار در قطر برگزار می‌شد، گذاشت.

بحرين و ژاپن براي اولين بار به مرحله اصلي مسابقات راه يافته بودند و در كنار امارات، چين، كويت، سوريه، ايران، كره جنوبي، كويت و عربستان به رقابت پرداختند. جوانان ایران در مرحله گروهی در برابر کره‌جنوبی تن به شکست «مصلحتی» سه بر صفر دادند، به امید اینکه در مرحله بعد به چین بخورند. اما محاسبات اشتباه از آب درآمد و ایران در نیمه‌نهایی دوباره به عربستان خورد و با تک گل ماجد عبدالله مغلوب شد. فينال عربستان و كره جنوبي يكي از نفس گيرترين ديدارها تا به امروز بوده كه بعد از‪ ۱۲۰دقيقه تلاش بدون گل پايان يافت. براي اولين بار سرنوشت فينال جام ملتها با ضربات پنالتي مشخص شد و عربستان‪ ۴بر‪ ۳ پيروز شد. ایران در دیدار رده‌بندی پس از تساوی بدون گل مقابل چین در ضربات پنالتی پیروز شد و به مقام سوم رسید.

دیگر حریفان کوچک دیروز، رقبای بزرگ امروز شده بودند، و جدال با کشورهای عربی یک مبارزه تمام‌عیار بود. در طول این مسابقات نشریات قطری حتی یک بار هم عکس ایران را در بالای صفحات چاپ نکردند و در پایان حتی عکس تیم ایران را پس از عربستان، کره جنوبی و چین کار کردند تا طعنه‌آمیزانه نشان دهند که ایران چهارم شده است.

دو سال پیش، ایران ناباورانه به رهبری علی پروین مدال طلای بازی‌های آسیایی پکن را بدست آورده بود و به عنوان مدعی به ژاپن رفت، اما یکی از بدترین تورنمتنت‌ها برای ایران رقم خورد. مرحله اصلي با حضور هشت تيم شامل عربستان، ايران، كره شمالي، امارات، چين، قطر و تايلند برگزار شد. تیم ملی در حالیکه پس از پیروزی 2 بر صفر در برابر کره شمالی و تساوی بدون گل مقابل امارات متحده عربی، در بازی آخر گروهی تنها به یک تساوی مقابل ژاپن نیاز داشت، در دقیقه 87 توسط کازویوشی میورا دروازه‌اش باز شد خیلی زود از جام ملت‌ها خداحافظی کرد. اما این مسابقه آبستن حوادث تلخ دیگری هم بود و پس از جنجال بازیکنان ایران، پنج بازیکن ایرانی به دلیل رفتار غیرورزشی با جریمه‌های سنگینی مواجه شدند. مجتبی محرمی، فرشاد پیوس و مجتبی کرمانی‌مقدم به مدت یک سال از انجام دیدارهای داخلی و بین‌المللی محروم شدند و جمشید شاه‌محمدی و نادر محمدخانی از یک بازی بین‌المللی محروم شدند. در بازی مقابل ژاپن، ناصر ابراهیمی، دستیار علی پروین پنج دقیقه پایانی را نتوانست تحمل کند و به رختکن رفت. تيم ژاپن كه چهار سال قبل از چهار ديدار گروهي تنها يك امتياز كسب كرده بود، اين بار تا فينال تاخت و با برد‪ یک بر صفر برابر عربستان در هيروشيما، به اولين قهرماني در جام ملت‌ها دست يافت و ششمين تيم ميزبان- قهرمان نام گرفت.

دهه 90 علیرغم شکست تلخ هیروشیما، دهه بازگشت فوتبال ایران محسوب می‌شد. قهرمانی در بازی‌های آسیایی پکن، با پیروزی بر کره جنوبی، قدرت اول فوتبال آسیا و همین طور قهرمانی تیم پاس در جام باشگاه‌های آسیا در سال 1992، به همه گوشزد کردند که  می‌توان به صف اول بازگشت. حتی حذف بسیار آزاردهنده در مرحله مقدماتی جام جهانی 1994 هم جلودار موج تازه فوتبال ایران نشد. فوتبال ایران تکان می‌خورد، البته بدون آنکه ساختارش تغییر کند و حرفه‌ای شود. این پیشرفت بیشتر زاییده شور مردم و نسل جدیدی از بازیکنان بااستعداد که جام ملت‌های آسیا در سال 1996 نقطه اوج این احیا بود. پس از شکست 2-یک در بازی اول مقابل عراق، شاگردان جوان محمد مایلی‌کهن با پیروزی‌های‌ خیرکننده 3 بر صفر مقابل عربستان و 2-6 مقابل کره جنوبی، با درخشش علی دایی، شایسته‌ترین نماینده آن نسل، که اشک را بر چشمان مربی کره‌ای جاری ساخت، بمقتدرانه به نیمه‌نهایی راه یافت.  حتی باخت به سعودی‌ها در ضربات پنالتی پس از ضربات پنالتی که کمی هم با کمک جمال ال‌فندور، داور مصری حاصل شد، هم مردم را دلخور نکر، چون تیم ملی قانع‌شان کرده بود که می‌توان دوباره به پیروزی چنگ زد. عربستان باز هم در ضربات پنالتي در يك كشور عربي ديگر امارات را میزبان را پس از تساوی یدون گل شکست داد و جام قهرماني را بالاي سر برد.

ایران با پیروزی 2-یک برابر کویت در نهایت به مقام سوم رسید، علی دایی با 8 گل آقای گل شد، خداداد عزیزی به عنوان باارزش‌ترینبازیکن این دوره انتخاب شد و مایلی‌کهن جایزه بااخلاقترین تیم را از دست مسئولین فوتبال آسیا دریافت کرد.

ایران پس از صعود به جام جهانی 1998 فرانسه، باز هم به عنوان مدعی پا یه جام ملت‌های آسیا گذاشت. حتی بنگاه شرط‌بندی معروف ویلیم هیل با قائل شدن احتمال 20 درصد، ایران را صاحب بیشترین شانس برای قهرمانی می‌دانست. اما شاگردان جلال طالبی که حالا چند تایشان از جمله علی دایی، کریم باقری و مهدی مهدوی‌کیا در اروپا توپ می‌زدند، پس از صعود مقتدرانه از گروه‌شان، در مرحله یک‌چهارم نهایی مقابل کره جنوبی در وقت اضافه ناباورانه باختند. لی گونک دوک در دقیقه 99 گل طلایی بازی را به ثمر رساند. اما در این دوره این ژاپن بود که دومين جام قهرماني را در لبنان بدست آورد. اين تيم خيلي زود و پس از تحميل شكست ‪ ۴بر‪ ۱به عربستان و ‪ ۸بر‪ ۱به ازبكستان در مرحله گروهي، نام خود را به عنوان مدعي مطرح كرد. در نيمه نهايي، ژاپن به برتري ‪ ۳بر‪ ۲برابر چين دست يافت و عربستان با پيروزي ‪ ۲بر‪ ۱مقابل كره جنوبي راهي فنيال شد. ديدار دوباره عربستان و ژاپن از قبل هم نزديكتر بود و سرانجام چشم بادامي‌هاي سرزمين "آفتاب تابان" فقط با يك گل به قهرماني رسيدند.